Uit de praktijk van
Marleen van den Bergh
'Beeldend werk is een medium voor radicaal zelfonderzoek'
Als je met beeldende materialen werkt, dan druk je jouw unieke innerlijke beleving uit. Marleen van den Bergh zet daarom aan tot zelfonderzoek via beeldend vormen vanuit beweging en materiaal. Diep magazine ging hierover met haar in gesprek.
Wie bij Marleen van de Bergh denkt te komen schilderen en verder niets, heeft het mis. In haar lessen staat het innerlijke proces centraal, en niet de productie van kunst. Het gaat om zelfonderzoek en bewustwording. 'Sjoemelen kun je niet.'
Materiaalonderzoek
De ontdekkingreis in jezelf, daar draait het allemaal om. 'Je bent jezelf aan het ontbloten. Ik noem het ook wel een innerlijke striptease.' Dat verloopt voor iedereen anders. Beeldend materiaal is de ingang, maar ontspanning ontmoeten en leren kennen is nog belangrijker. 'Het materiaalonderzoek loopt synchroon met het innerlijk onderzoek. Welke materialen zijn, en wat kun je ermee? Mensen pakken de spullen beet. Er ontstaat daardoor een tactiele beleving, die doorwerkt in het onderbewuste. Ons lichaam zit immers vol opgeslagen herinneringen. Die worden onmiddellijk getriggerd door de materialen. Zo komen bepaalde emoties of herinneringen omhoog.'
Fysieke reacties
Door het werken met bijvoorbeeld verf, klei of krijt, ervaren de deelnemers fysieke reacties. 'Als je die reacties ruim baan geeft, merk je dat alles kan oplossen. Dan ervaar je weer ruimte. Je bent ook ruimte.' Dat gebeurt iedereen, ongeacht leeftijd, ervaring en achtergrond. Haar jongste leerling is 6, vertelt Van den Bergh. De oudste is 84. 'Zij kwam ooit bij mij om – zoals ze dat zelf formuleerde – haar vorm te verliezen. Dat klinkt misschien gek, want in beeldend werk draait het om vormen. Maar ze kon al heel goed schilderen. Ze wilde alleen nog leren loslaten. Inmiddels is ze bezig met de vraag hoe je goed kunt sterven, het ultieme loslaten dus.'
Een gemiddelde les
Aan het begin van een les staat de ontmoeting met elkaar centraal. Hoe lang dat duurt, is wisselend. 'Het hangt af van de zijnskwaliteit die zich spontaan manifesteert. Dat bepaalt sterk het verloop van de ochtend.' Dan volgt een subtiele lichamelijke oefening. Vervolgens gaat ieder voor zich aan de slag met zeer uiteenlopend materiaal, dat Van den Bergh heeft uitgezocht. 'Uiteindelijk is de insteek tijdens dit individuele proces altijd wat je voelt. Wat gebeurt er in je lichaam?' Emoties komen los, ervaringen worden doorleefd. Aan het einde van de ochtend schrijven de deelnemers poëtische teksten of wordt een lied gezongen. Dat gaat ofwel over het gemaakte kunstwerk, ofwel over de innerlijke beleving. Daarna wisselt de groep – kort – ervaringen uit. 'Hierin brengen we het onbewuste in contact met het bewuste.
Egogroei
In de loop der jaren zag Van den Bergh het soms gebeuren: mensen die zo'n mooi beeld of schilderij maken, dat ze zich ermee verbinden. 'Dan is men gevangen. Het kunstwerk wordt een kooi. Je bent dan zo blij met het beeld – en dat mag – maar het ego wil dat opnieuw meemaken. Je wil het hebben. Dat is een wielklem op je creativiteit. Het gaat niet om het kunstwerk, maar om wat er van binnen is gebeurd. Ik zal mensen daarom nooit bevestigen in egogroei!'
Verfrist
De meeste mensen gaan verfrist naar huis na de les. Ze hebben ervaren dat dingen oplossen in hun lijf. De vastheid verdwijnt. Ook al gaat daar een – soms onaangename – confrontatie aan vooraf. 'Ze worden bewust van het feit dat beelden, emoties, en gedachten slechts verschijnselen zijn. We zijn als wolken. Je bent niet de persoon die je denkt te zijn. Zo komt er ook meer plezier. Zelfs als er pijn is en problemen niet opgelost zijn. Deelnemers leren daar anders mee omgaan. Ze ontdekken dat ze het kunnen laten gaan', omschrijft Van den Bergh het effect van haar cursussen.
De schoonheid van weerstand
Haar manier van werken heeft ze langzaam ontwikkeld. Op haar zestiende ontmoette Van den Bergh een kunstenaar met wie ze een relatie kreeg. Zo werd haar interesse in kunst gewekt. In de jaren die volgden, ontpopte ze zichzelf als kunstenaar. Ze noemt zichzelf een autodidact. Een opleiding volgde ze niet. Vanwege haar 'gezonde interesse in zichzelf en zelfonderzoek', ontstond haar huidige manier van werken. Haar leerlingen komen via via en blijven vaak jaren bij haar. Ook al kan er een weerstand zijn om naar de les te komen. 'Ik vergelijk dat altijd met een parel, die in een oester ontstaat uit een vervuiling. De parel ligt ingebed in zacht weefsel. Om erbij te komen moet je de oester kraken. Dat is voor mij de schoonheid van weerstand.'
